วิตามินเอ
วิตามินเอเป็นวิตามินที่ละลายในไขมัน มีบทบาทต่อการมองเห็น ภูมิคุ้มกัน การเจริญเติบโต การสืบพันธุ์ และเยื่อบุผิว
ภาพรวม
บทบาทในร่างกาย
วิตามินเอช่วยการมองเห็นผ่านรงควัตถุในจอประสาทตา ช่วยคงสภาพเยื่อบุผิว สนับสนุนภูมิคุ้มกัน และจำเป็นต่อการเจริญเติบโตและการสืบพันธุ์
กลไกการทำงาน
เรตินัลมีบทบาทในวงจรการมองเห็น ส่วนกรดเรติโนอิกควบคุมการแสดงออกของยีนที่เกี่ยวข้องกับการแยกชนิดของเซลล์ ภูมิคุ้มกัน และเยื่อบุผิว
รูปแบบสาร
วิตามินละลายในไขมัน สะสมในตับได้ จึงมีความเสี่ยงจากการได้รับมากเกินไป โดยเฉพาะรูปแบบ retinol/retinyl ester จากอาหารเสริมหรือตับ
คำตอบด่วนก่อนเลือกใช้
รูปแบบสารและการดูดซึม
Retinol / Retinyl esters
เป็นวิตามินเอรูปแบบสำเร็จจากอาหารสัตว์และอาหารเสริม ดูดซึมได้ดี แต่การได้รับมากเกินไปมีความเสี่ยงต่อพิษ
Beta-carotene
เป็น provitamin A จากพืช ร่างกายต้องเปลี่ยนเป็น retinol ก่อน ความสามารถในการเปลี่ยนแตกต่างกันระหว่างบุคคล
Natural vs synthetic
คำว่า natural ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยกว่าเสมอ ต้องดูชนิด ปริมาณ และความเสี่ยงจากวิตามินเอรูปแบบสำเร็จ
เส้นทางการดูดซึมและการออกฤทธิ์
ควรกินคู่กับอะไร และควรเลี่ยงอะไร
Works Well With
Avoid / Use Caution
ช่วงเวลาที่เหมาะกับการรับประทาน
คำถามที่พบบ่อย
วิตามินเอกับเบต้าแคโรทีนเหมือนกันไหม
ไม่เหมือนกัน เบต้าแคโรทีนเป็นสารตั้งต้นจากพืชที่ร่างกายต้องเปลี่ยนเป็นวิตามินเอ ส่วน retinol เป็นรูปแบบสำเร็จ
กินตับเพื่อวิตามินเอได้ไหม
ได้ แต่ตับมีวิตามินเอรูปแบบสำเร็จสูงมาก จึงควรกินอย่างพอดีและระวังในหญิงตั้งครรภ์
วิตามินเอช่วยผิวไหม
วิตามินเอจำเป็นต่อเยื่อบุผิวและการแยกชนิดของเซลล์ แต่การเสริมไม่ควรถูกใช้แทนการรักษาโรคผิวหนัง
อาหารและปริมาณอ้างอิง
| ช่วงอายุ/กลุ่ม | ผู้ชาย | ผู้หญิง | ตั้งครรภ์ | ให้นมบุตร | ขีดจำกัดสูงสุด |
|---|---|---|---|---|---|
| 1-3 ปี | 300 | 300 | – | – | UL 600 |
| 4-8 ปี | 400 | 400 | – | – | UL 900 |
| 9-13 ปี | 600 | 600 | – | – | UL 1,700 |
| 14-18 ปี | 900 | 700 | 750 | 1,200 | UL 2,800 |
| 19+ ปี | 900 | 700 | 770 | 1,300 | UL 3,000 |
เปรียบเทียบค่าอ้างอิงระหว่างประเทศ
| ประเทศ/หน่วยงาน | ค่าอ้างอิงที่ใช้บ่อย |
|---|---|
| USA / NIH-FNB | RDA ผู้ใหญ่ 900/700 mcg RAE ชาย/หญิง; ตั้งครรภ์ 770; ให้นม 1,300; UL 3,000 preformed |
| Europe / EFSA | PRI ผู้ใหญ่ประมาณ 750/650 mcg RE ชาย/หญิง; ตั้งครรภ์ 700; ให้นม 1,300 |
| Australia-New Zealand / NRV | RDI ผู้ใหญ่ 900/700 mcg RE ชาย/หญิง; ตั้งครรภ์ 800; ให้นม 1,100 |
| Thailand / Thai FDA | ไทย: ใช้ Thai RDI และประกาศ อย./กระทรวงสาธารณสุขสำหรับฉลากและผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ไม่ควรตีความเป็นขนาดรักษาโรค; ค่ารายผลิตภัณฑ์ต้องตรวจจากประกาศล่าสุดและสูตรจริง |
ตารางนี้ใช้เพื่อเปรียบเทียบแนวคิดของค่าอ้างอิงระหว่างประเทศ ค่าแต่ละประเทศอาจใช้ชื่อและวิธีคำนวณต่างกัน เช่น RDA, AI, PRI หรือ NRV จึงไม่ควรนำมารวมเป็นค่าเดียว
เปรียบเทียบแหล่งอาหารวิตามินเอ
| อาหาร | ปริมาณต่อหน่วยบริโภค | วิตามินเอ | %DV | กราฟเทียบ %DV | จำนวนหน่วยบริโภคเพื่อถึง 900 mcg RAE |
|---|---|---|---|---|---|
| ตับวัวทอด | 3 oz | 6,582 mcg RAE | 731% | 0.1 | |
| มันเทศอบทั้งเปลือก | 1 หัว | 1,403 mcg RAE | 156% | 0.6 | |
| ผักโขมต้ม | 1/2 ถ้วย | 573 mcg RAE | 64% | 1.6 | |
| แครอตดิบ | 1/2 ถ้วย | 459 mcg RAE | 51% | 2.0 | |
| นมเสริมวิตามินเอ | 1 ถ้วย | 149 mcg RAE | 17% | 6 | |
| ไข่ต้ม | 1 ฟอง | 75 mcg RAE | 8% | 12 |
ค่าต่อหน่วยบริโภคเป็นค่าประมาณจากตารางอาหารของ NIH ODS/USDA; ตับมีวิตามินเอสูงมากจึงไม่ควรกินบ่อยหรือมากเกินไป
ความปลอดภัย
ภาวะขาด
LOW: ระยะแรกอาจมีอาการมองเห็นในที่มืดลดลง ตาแห้ง ผิวและเยื่อบุแห้ง หรือภูมิคุ้มกันอ่อนลง หากขาดต่อเนื่องอาจเกิด xerophthalmia กระจกตาเสียหาย การติดเชื้อง่าย และในภาวะรุนแรงเสี่ยงตาบอด กลุ่มเสี่ยงคือผู้กินอาหารจำกัด เด็กเล็ก ผู้มีภาวะดูดซึมไขมันผิดปกติ โรคตับอ่อน/ลำไส้ และผู้ขาดสารอาหารหลายชนิด
ได้รับมากเกินไป
UL: ผู้ใหญ่ไม่ควรได้รับวิตามินเอรูปแบบสำเร็จเกิน 3,000 mcg RAE/วัน ระยะสั้นขนาดสูงอาจคลื่นไส้ เวียนศีรษะ ปวดศีรษะ ระยะยาวอาจตับผิดปกติ ผิวแห้ง ปวดกระดูก มวลกระดูกลด และเสี่ยงพิการแต่กำเนิดเมื่อได้รับมากระหว่างตั้งครรภ์ อาหารพืชที่มี beta-carotene โดยทั่วไปไม่ทำให้พิษแบบ retinol
ข้อควรระวัง
ข้อควรระวัง: หญิงตั้งครรภ์หรือวางแผนตั้งครรภ์ควรหลีกเลี่ยงวิตามินเอรูปแบบสำเร็จขนาดสูง ระวังการซ้อน multivitamin, cod liver oil และผลิตภัณฑ์บำรุงผิว/สิวกลุ่ม retinoid ผู้สูบบุหรี่ไม่ควรใช้ beta-carotene ขนาดสูงเพื่อหวังป้องกันโรค
กลุ่มที่ควรพิจารณาเป็นพิเศษ
SP: ผู้ตั้งครรภ์ เด็กเล็ก ผู้มีโรคตับ ผู้ดื่มแอลกอฮอล์มาก ผู้มีภาวะดูดซึมไขมันผิดปกติ และผู้ใช้ยา retinoid ควรใช้ภายใต้คำแนะนำจากแพทย์หรือเภสัชกร
แผนที่ความเสี่ยงแบบอ่านเร็ว
LOW: อาการเริ่มต้น
LOW: ระยะแรกอาจมีอาการมองเห็นในที่มืดลดลง ตาแห้ง ผิวและเยื่อบุแห้ง หรือภูมิคุ้มกันอ่อนลง หากขาดต่อเนื่องอาจเกิด xerophthalmia กระจกตาเสียหาย การติดเชื้อง่าย และในภาวะรุนแรงเสี่ยงตาบอด กลุ่มเสี่ยงคือผู้กินอาหารจำกัด เด็กเล็ก ผู้มีภาวะดูดซึมไขมันผิดปกติ โรคตับอ่อน/ลำไส้ และผู้ขาดสารอาหารหลายชนิด
UL: ได้รับมากเกิน
UL: ผู้ใหญ่ไม่ควรได้รับวิตามินเอรูปแบบสำเร็จเกิน 3,000 mcg RAE/วัน ระยะสั้นขนาดสูงอาจคลื่นไส้ เวียนศีรษะ ปวดศีรษะ ระยะยาวอาจตับผิดปกติ ผิวแห้ง ปวดกระดูก มวลกระดูกลด และเสี่ยงพิการแต่กำเนิดเมื่อได้รับมากระหว่างตั้งครรภ์ อาหารพืชที่มี beta-carotene โดยทั่วไปไม่ทำให้พิษแบบ retinol
Precautions: ปฏิกิริยา/เวลา
ข้อควรระวัง: หญิงตั้งครรภ์หรือวางแผนตั้งครรภ์ควรหลีกเลี่ยงวิตามินเอรูปแบบสำเร็จขนาดสูง ระวังการซ้อน multivitamin, cod liver oil และผลิตภัณฑ์บำรุงผิว/สิวกลุ่ม retinoid ผู้สูบบุหรี่ไม่ควรใช้ beta-carotene ขนาดสูงเพื่อหวังป้องกันโรค
SP: กลุ่มพิเศษ
SP: ผู้ตั้งครรภ์ เด็กเล็ก ผู้มีโรคตับ ผู้ดื่มแอลกอฮอล์มาก ผู้มีภาวะดูดซึมไขมันผิดปกติ และผู้ใช้ยา retinoid ควรใช้ภายใต้คำแนะนำจากแพทย์หรือเภสัชกร
ปฏิกิริยาและข้อพิจารณา
ปฏิกิริยากับยา
วิตามินเอเสริมอาจเกิดปฏิกิริยากับยากลุ่มเรตินอยด์และเพิ่มความเสี่ยงพิษได้ ODS ระบุข้อควรระวังเมื่อใช้ร่วมกับยาที่มีความเสี่ยงต่อตับ เพราะวิตามินเอขนาดสูงมีผลต่อตับได้
ปฏิกิริยากับอาหาร
ไขมันในอาหารช่วยการดูดซึมวิตามินเอและแคโรทีนอยด์ซึ่งละลายในไขมัน ความพร้อมใช้ทางชีวภาพของแคโรทีนอยด์ขึ้นกับโครงสร้างอาหารและวิธีเตรียม
บันทึกทางคลินิก
หลักฐานด้านสรีรวิทยาชัดเจนต่อการมองเห็น เยื่อบุผิว การเจริญเติบโต และภูมิคุ้มกัน ประโยชน์จากการเสริมขึ้นกับความเสี่ยงขาดและบริบทของประชากร
ระดับหลักฐาน
High for essentiality, deficiency effects, and UL; population-specific for supplementation benefit.